Şevlerde erozyon neden olur?
Yeni yapılmış bir dolgu veya yarma şevi, bitki örtüsü oluşana kadar çıplaktır. Yağmur damlaları toprak tanelerini yerinden koparır, şevden aşağı akan su bu taneleri taşır ve kısa sürede yüzeyde küçük oluklar açılır. Oluklar büyüdükçe derin yarıntılara dönüşür. Kurak dönemlerde rüzgâr da aynı etkiyi yapar.
Sonuç; malzeme kaybı, tıkanan drenaj hendekleri, kirlenen yol ve kanal yüzeyleri ve sürekli tekrarlanan bakım maliyetidir. İhmal edilen yüzey erozyonu zamanla şev topuğunu zayıflatarak daha büyük sorunlara da yol açabilir.
Geomat nasıl çalışır?
Geomat, bitki örtüsü kendi başına şevi koruyacak hale gelene kadar toprağı yerinde tutar; bitki geliştikten sonra da kökleri donatarak korumayı kalıcı hale getirir:
- Toprak tutma: Üç boyutlu yapı toprağı ve tohumu boşluklarında tutar, yüzeyden kaymasını önler.
- Akış kontrolü: Yüzey akışının hızını düşürür; oyulma ve oluk oluşumu engellenir.
- Kök donatısı: Bitki kökleri geomatla iç içe geçer; şev yüzeyi bitkiyle birlikte kalıcı olarak güçlenir.
Geomat çeşitleri
| Tür | Malzeme | Öne çıkan özellik | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| 3D erozyon kontrol geomatı | HDPE, 3 veya 4 katman | 2 kPa altında en az 10 mm kalınlık | Dolgu şevlerinde kalıcı bitki örtüsü |
| Polipropilen 3D geomat | PP monofilament, 300 – 800 g/m² | Hafif, hızlı serim, geniş rulo (4,15 m) | Şev yüzeyi koruma, peyzaj |
| Polyester takviyeli 3D geomat | Polimer kaplı PET | 20 – 120 kN/m boyuna dayanım | Dik şevlerde erozyon kontrolü ve güçlendirme |
| Bazalt takviyeli 3D geomat | Bazalt (boyuna) + PET (enine) | Yüksek dayanım, düşük sünme | Uzun süre şeklini koruması gereken şevler |
| Geogrid takviyeli kompozit geomat | PP geomat + PET geogrid | 8 – 50 kN/m çekme dayanımı | Dik ve uzun şevler |
Hangi şevde hangi çözüm?
Seçimde şevin eğimi ve uzunluğu, beklenen yüzey akışı ve bitkilendirme planı belirleyicidir. Genel bir yol gösterici:
| Şev durumu | Önerilen çözüm |
|---|---|
| Hafif eğimli, kısa şev | PP veya HDPE 3D geomat |
| Dik ve uzun şev | Polyester veya bazalt takviyeli geomat ya da geogrid takviyeli kompozit geomat |
| Yoğun yüzey akışı, hendek ve kanal şevleri | Daha kalın ve ağır geomat; gerekirse betonla doldurulmuş geocell |
| Çok dik şev veya yük taşıması gereken yüzey | Bitkisel toprakla doldurulmuş geocell |
| Derin kayma riski olan şev | Önce stabilite çözümü (geogrid donatı, istinat); yüzeyde geomat |
Geomat yüzey erozyonu için bir çözümdür; şevin derin kaymaya karşı güvenliğini sağlamaz. Kayma riski varsa şev stabilitesi ayrıca hesaplanmalıdır.
Geomat ve bitkilendirme
Geomatın kalıcı başarısı, üzerinde gelişecek bitki örtüsüne bağlıdır. İki yaygın yöntem vardır: şeve bitkisel toprak serilip tohumlanması veya tohum, gübre, lif ve yapıştırıcı karışımının şeve püskürtüldüğü hidroseeding (hidrolik tohumlama).
Bitki türleri yörenin iklimine ve toprağına uygun seçilmeli, derin ve yoğun kök yapan türler tercih edilmelidir. Bitkilendirme serimden hemen sonra yapılmalı; ilk dönemde yağış yetersizse sulama gerekir. Yeşillenme süresi mevsime, iklime ve tohum karışımına göre değişir.
Uygulama adımları
- Şev yüzeyi tesviye edilir; taş, kök ve çukurlar temizlenir. Gerekiyorsa bitkisel toprak serilir.
- Şev tepesinde bir ankraj hendeği açılır; geomatın üst ucu bu hendeğe gömülür, sabitlenir ve hendek geri doldurulur.
- Geomat yukarıdan aşağı doğru açılır; zemine tam temas etmeli, havada asılı kalmamalıdır.
- Geomat U ankrajlarla sabitlenir; komşu rulolar arasında bindirme bırakılır.
- Şev topuğunda geomatın alt ucu da sabitlenir.
- Tohumlama veya hidroseeding yapılır; gerekirse üzeri ince bir toprak tabakasıyla kapatılır.
- İlk büyüme döneminde sulama ve bakımla bitki örtüsünün tutunması sağlanır.
Ankraj aralığı ve bindirme payı şev eğimine, uzunluğuna ve ürün tipine göre üretici önerisi ve proje şartnamesine göre belirlenir.
Sık yapılan hatalar
- Geomatı zemine temas ettirmeden sermek: Altında kalan boşlukta su akar ve toprak geomatın altından oyulur.
- Tepe ankrajını atlamak: Şev üstünden gelen su geomatın altına girer ve örtüyü kaldırır.
- Bindirmeleri ters yapmak: Üstteki rulo alttakinin üzerine gelmeli, su bindirmenin altına girmemelidir.
- Bitkilendirmeyi geciktirmek: Bitki örtüsü olmadan geomat yalnızca geçici koruma sağlar.
- Geomattan şev stabilitesi beklemek: Derin kayma sorunu varsa önce stabilite çözülmelidir.
