Geokompozit ne demek?
Geosentetikler; geotekstil, geogrid, geomembran, geonet ve geocell gibi, zeminle birlikte çalışmak üzere polimerlerden üretilen malzemelerin ortak adıdır. Her biri belirli bir işi iyi yapar: geotekstil süzer ve ayırır, geogrid güçlendirir, geomembran su geçirmez, geonet suyu taşır.
Geokompozit ise bu malzemelerden ikisinin veya daha fazlasının laminasyon, yapıştırma ya da dikişle tek bir ürün haline getirilmesidir. Amaç, sahada üst üste serilmesi gereken katmanları tek rulo malzemeye indirmektir. Malzemeler fabrikada birleştiği için katmanların sahada kayması, yanlış sırayla serilmesi veya birbirinden ayrılması gibi riskler de ortadan kalkar.
Geokompozit hangi işlevleri görür?
Bir geokompozitin işlevi, hangi bileşenlerden oluştuğuna göre belirlenir. Sahada en sık karşılaşılan işlevler şunlardır:
- Drenaj: Çekirdek, suyu kendi düzlemi boyunca toplayıp boşaltma noktasına taşır.
- Filtrasyon: Geotekstil yüz suyu geçirir, zemin danelerini tutar ve çekirdeğin tıkanmasını önler.
- Ayırma: Farklı zemin tabakalarının, örneğin ince daneli zeminle kırmataşın birbirine karışmasını engeller.
- Güçlendirme: Geogrid bileşeni çekme kuvvetlerini üstlenir, yükü daha geniş alana dağıtır.
- Su yalıtımı: Geomembran bileşeni sıvının geçişini durdurur.
- Koruma: Su yalıtım katmanlarını dolgu ve inşaat sırasında oluşabilecek hasara karşı korur.
Geokompozit çeşitleri
Piyasada “geokompozit” denince çoğunlukla drenaj geokompoziti kastedilir. Ancak aynı mantıkla üretilen güçlendirme, erozyon kontrolü ve asfalt güçlendirme geokompozitleri de vardır:
| Tür | Yapısı | Ana işlevi | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| Drenaj geokompoziti (geonet) | HDPE ızgara çekirdek + 1 veya 2 yüz nonwoven geotekstil | Drenaj, filtrasyon | Yüzey ve yeraltı suyu drenajı, yalıtımın korunması |
| Kanallı drenaj geokompoziti | W kanallı ekstrüde PP çekirdek + nonwoven geotekstil | Tek yönde hızlı drenaj | Uzun drenaj hatları, şev ve yol drenajı |
| 3D drenaj geomatı | 3 boyutlu PP monofilament çekirdek + nonwoven geotekstil | Drenaj, filtrasyon | Esnek yüzeylerde ve şevlerde drenaj |
| Su yalıtımlı drenaj geokompoziti | Drenaj çekirdeği + geotekstil + geomembran | Drenaj ve su yalıtımı birlikte | Atık sahaları, maden havuzları, su depoları |
| Güçlendirme geokompoziti (kompozit geogrid) | Polyester geogrid + geotekstil altlık | Güçlendirme, ayırma, filtrasyon | Zayıf zemin üzerindeki yol ve dolgular |
| Geogrid takviyeli kompozit geomat | 3D PP geomat + polyester geogrid | Erozyon kontrolü, güçlendirme | Dik ve uzun şevlerde bitkilendirme |
| Keçeli asfalt geogridi | Polyester veya cam elyaf geogrid + nonwoven altlık | Asfalt güçlendirme | Yansıma çatlaklarının geciktirilmesi |
Drenaj geokompozitlerinde birim alan ağırlığı genellikle 400 – 1000 g/m² aralığındadır; rulo genişliği 4,2 metreye, rulo uzunluğu ise ürün tipine göre 50 – 60 metreye kadar çıkar.
Drenaj geokompoziti nasıl çalışır?
Drenaj geokompozitinin kalbi, içinden su akabilen boşluklu çekirdektir. Zeminden gelen su önce geotekstil filtreden geçer; filtre zemin danelerini tutarken suyu çekirdeğe bırakır. Çekirdek, suyu kendi düzlemi boyunca, yani rulonun uzunluğu doğrultusunda, bir toplama borusuna veya boşaltma noktasına taşır.
Bu sayede geleneksel yöntemde kullanılan kalın kırmataş veya kaba kum drenaj tabakasının işlevi birkaç milimetrelik bir malzemeyle karşılanabilir. Tipik uygulamalar:
- İstinat ve bodrum perde duvarlarının arkasında drenaj
- Yol ve demiryolu dolgularında yeraltı suyunun uzaklaştırılması
- Katı atık sahalarında sızıntı suyu toplama ve üst örtü drenajı
- Tünel, kazı ve şevlerde su basıncının düşürülmesi
- Su yalıtım membranlarının üzerinde hem drenaj hem koruma katmanı olarak
Geokompozit mi, kırmataş drenaj mı?
İki yöntem de aynı amaca hizmet eder; hangisinin daha uygun olduğu proje koşullarına bağlıdır. Genel farklar şöyle özetlenebilir:
| Konu | Drenaj geokompoziti | Kırmataş / kaba kum tabakası |
|---|---|---|
| Kalınlık | Birkaç milimetre | Genellikle onlarca santimetre |
| Nakliye | Rulo halinde, az sayıda araç | Çok sayıda kamyon |
| Uygulama hızı | Hızlı serilir | Serme ve sıkıştırma gerektirir |
| Kalite kontrolü | Fabrika üretimi, ölçüleri sabit | Malzeme kalitesi ocağa göre değişir |
| Kazı hacmi | Daha az kazı | Tabaka kalınlığı kadar ek kazı |
| Dikkat edilecek nokta | Uzun süreli basınç altında akış kapasitesi | Zamanla ince daneyle tıkanma |
Geokompozitin kırmataş tabakasının yerini tamamen alıp alamayacağı; gelen su miktarına, zemin basıncına ve hidrolik eğime göre proje hesabıyla belirlenmelidir.
Doğru geokompozit nasıl seçilir?
Bir drenaj geokompozitini seçerken yalnızca gramaja veya fiyata bakmak yanıltıcı olabilir. Asıl belirleyici olan, malzemenin sahadaki yük altında ne kadar su taşıyabildiğidir:
- Düzlem içi su iletim kapasitesi: Beklenen zemin basıncı ve hidrolik eğim altında, çekirdeğin birim genişlikte taşıyabildiği su miktarı (EN ISO 12958'e göre ölçülür).
- Uzun süreli davranış: Çekirdeğin sürekli basınç altında ezilmeden akış kapasitesini koruması.
- Filtre uyumu: Geotekstilin karakteristik açıklık boyutunun (EN ISO 12956) zeminin dane dağılımına uygun olması.
- Tek veya çift yüzlü geotekstil: Çekirdeğin her iki yüzü de zeminle temas ediyorsa çift yüzlü ürün gerekir.
- Çekirdek tipi: Her yönde dağıtım için ızgara (geonet), tek yönde hızlı taşıma için kanallı çekirdek, esnek yüzeyler için 3D geomat.
- Ek işlev ihtiyacı: Aynı katmanda su yalıtımı da gerekiyorsa su yalıtımlı geokompozit, güçlendirme gerekiyorsa kompozit geogrid.
Uygulamada dikkat edilecekler
- Serme yüzeyi keskin taş ve çıkıntılardan temizlenir.
- Geotekstil filtre yüzü suyun geldiği tarafa, yani zemine bakacak şekilde serilir.
- Rulolar arasında üreticinin önerdiği bindirme payı bırakılır; çekirdekler arasında akışı kesecek boşluk kalmaz.
- Çekirdek, toplama borusuna veya boşaltma noktasına kesintisiz bağlanır.
- Dolgu, iş makineleri doğrudan malzemenin üzerinde dolaşmadan serilir.
- Malzeme uzun süre güneş altında açıkta bırakılmaz; serimden sonra planlandığı gibi örtülür.
