Geomembran nedir?
Geomembran, sıvı ve gaz geçişini durdurmak için kullanılan, polimerden üretilmiş ince ve sürekli bir yalıtım levhasıdır. Diğer geosentetiklerden farkı, geçirimsiz olmasıdır: geotekstil suyu süzer, geomembran suyu durdurur.
En yaygın malzemeler HDPE (yüksek yoğunluklu polietilen) ve LLDPE (doğrusal alçak yoğunluklu polietilen)'dir. Her ikisi de asit ve alkalilere dayanıklıdır, -70 °C ile +60 °C arasında çalışır ve UV dayanımlıdır. Toksik değildir; çevre açısından güvenlidir.
| Özellik | HDPE | LLDPE |
|---|---|---|
| Yapı | Daha rijit | Daha esnek |
| Kimyasal dayanım | Çok yüksek | Yüksek |
| Düzensiz zemine ve oturmaya uyum | Orta | Daha iyi |
| Tipik kullanım | Atık sahaları, maden havuzları, büyük rezervuarlar | Göletler, kanallar, oturma beklenen zeminler |
Nerelerde kullanılır?
- Gölet, rezervuar ve sulama kanalları: Suyun zemine sızarak kaybolmasını önler.
- Katı ve endüstriyel atık sahaları: Sızıntı suyunun yeraltı suyuna karışmasını engelleyen taban ve üst örtü yalıtımı.
- Maden atık havuzları: Kimyasal içerikli atıkların çevreye yayılmasını önler.
- Yangın havuzları ve atık su depoları: Sıvıyı tutması gereken her türlü toprak havuz.
- Hidrolik yapılar: Kanal ve set gövdelerinde geçirimsizlik.
Kalınlık nasıl seçilir?
Kalınlık arttıkça geomembranın delinmeye, yırtılmaya ve kimyasal etkilere karşı direnci ve servis ömrü artar. Seçimi etkileyen başlıca etkenler: tutulacak sıvının türü ve olası çevresel risk, membranın üzerine gelecek yük ve dolgu, alt zeminin düzgünlüğü, şev eğimi ve membranın açıkta kalıp kalmayacağıdır.
| Kalınlık aralığı | Genel eğilim |
|---|---|
| 0,3 – 0,75 mm | Düşük riskli, geçici veya küçük ölçekli uygulamalar |
| 1 – 1,5 mm | Gölet, rezervuar, kanal ve yangın havuzları |
| 2 – 3 mm | Katı atık sahaları, maden atık havuzları, yüksek mekanik ve kimyasal yük |
Atık sahalarında asgari kalınlık ilgili yönetmelikle belirlenir. Kesin kalınlık her durumda proje şartnamesine göre seçilmelidir.
Yüzey tipi seçimi
| Tip | Özelliği | Ne zaman tercih edilir? |
|---|---|---|
| Düz | Standart pürüzsüz yüzey | Düz tabanlar ve yatık şevler |
| Pürüzlü (tekstürlü) | Yüksek sürtünme katsayısı | Şevlerde; membranın ve üzerindeki katmanların kaymasını önlemek için |
| Sinyal tabakalı | Açık renkli üst katman | Hasarın gözle kolay tespit edilmesi gereken yerler |
| Keçe lamineli | Geotekstil kaplı yüzey | Mekanik koruma; sivri taşlı zemin veya üstüne dolgu gelecekse |
Geomembran tek başına mı serilir?
Geomembran çoğu zaman katmanlı bir sistemin parçasıdır. Altında taşlara karşı koruma görevi gören bir geotekstil, şevlerde pürüzlü membran, atık sahalarında ise üzerinde sızıntı suyunu toplayan drenaj katmanı bulunur. Göletlerde zeminden gelebilecek su veya gaz basıncının membranı kabartmaması için membranın altına da drenaj gerekebilir.
Drenaj ve yalıtımın birlikte gerektiği yerlerde, drenaj çekirdeği, geotekstil ve geomembranı tek üründe birleştiren su yalıtımlı drenaj geokompoziti uygulamayı kısaltır.
Kaynak ve kalite kontrol
Geomembranın yalıtım başarısı büyük ölçüde ek yerlerinin kalitesine bağlıdır. Rulolar sahada ısıl kaynakla birleştirilir:
- Sıcak kama kaynağı: Uzun düz eklerde kullanılır. Çift izli kaynak, iki dikiş arasında kalan hava kanalı sayesinde basınçlı hava ile test edilebilir.
- Ekstrüzyon kaynağı: Köşeler, boru geçişleri ve yamalar gibi detaylarda kullanılır; vakum kutusuyla test edilir.
- Numune testleri: Kaynaklardan alınan numunelerde soyulma ve kesme dayanımı kontrol edilir.
Uygulama adımları
- Zemin tesviye edilip sıkıştırılır; taş, kök ve sivri cisimler temizlenir.
- Gerekiyorsa koruma geotekstili serilir.
- Şev tepesinde ankraj hendeği açılır.
- Rulolar rüzgârsız havada, sıcaklık değişimine göre bir miktar kırışıklık payı bırakılarak serilir.
- Ekler kaynaklanır ve her ek test edilir.
- Membranın uçları ankraj hendeğine gömülüp hendek geri doldurulur.
- Üst koruma katmanı serilir; ardından dolgu yapılır veya havuz doldurulur.
Sık yapılan hatalar
- Hazırlanmamış, taşlı zemine membran sermek.
- Kaynak testlerini atlamak veya yalnızca gözle kontrol etmek.
- Dik şevlerde düz yüzeyli membran kullanmak: Membran ve üzerindeki katmanlar kayabilir.
- Boru geçişleri ve köşe detaylarını özensiz yapmak: Sızıntıların çoğu bu noktalardan başlar.
- Membran altında oluşabilecek su veya gaz basıncını hesaba katmamak: Membran kabarabilir.
