Taban yalıtımı neden gerekli?
Depolanan atıklardan süzülen ve yağmur suyuyla birleşen sıvıya sızıntı suyu denir. Sızıntı suyu organik ve kimyasal kirleticiler içerir; zemine geçerse yeraltı suyunu ve çevredeki su kaynaklarını kirletir. Taban yalıtım sisteminin görevi bu sıvıyı tutmak, toplamak ve arıtmaya göndermektir.
Türkiye'de düzenli depolama sahalarının tasarımı Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmelik sahaları depolanacak atığın türüne göre sınıflandırır ve her sınıf için taban ve üst örtü sisteminin asgari koşullarını tanımlar.
Taban yalıtım sisteminin katmanları
Aşağıdaki tablo, alttan üste doğru tipik bir taban sistemini gösterir. Katmanların sayısı, kalınlığı ve özellikleri saha sınıfına ve projeye göre değişir:
| Katman (alttan üste) | Görevi | Kullanılan malzeme |
|---|---|---|
| Hazırlanmış taban | Düzgün, stabil ve sıkıştırılmış oturma yüzeyi | Tesviye edilmiş doğal zemin |
| Jeolojik bariyer | Geçirgenliği çok düşük ikinci savunma hattı | Sıkıştırılmış kil veya eşdeğeri |
| Geomembran | Ana sızdırmazlık katmanı | HDPE geomembran |
| Koruma katmanı | Membranı drenaj malzemesinin ve yüklerin hasarından korur | Kalın koruma geotekstili |
| Sızıntı suyu drenajı | Sızıntı suyunu toplayıp borulara iletir | Granüler drenaj malzemesi veya drenaj geokompoziti ve delikli borular |
| Filtre katmanı | Atıktan gelen ince danelerin drenajı tıkamasını önler | Geotekstil |
Asgari katman kalınlıkları, geçirgenlik değerleri ve geomembran kalınlığı ilgili yönetmelikte ve proje şartnamesinde tanımlanır; tasarım bu değerlere göre yapılmalıdır.
Şevlerde yalıtım
Şevler, taban sistemine göre daha zor koşullarda çalışır: katmanlar kendi ağırlıkları ve atık yükü altında aşağı doğru kaymaya zorlanır. Bu yüzden şevlerde:
- Pürüzlü (tekstürlü) geomembran kullanılarak katmanlar arası sürtünme artırılır.
- Kalın granüler drenaj tabakası yerine, şeve kolay serilen drenaj geokompozitleri tercih edilir.
- Katmanlar şev tepesindeki ankraj hendeklerinde sabitlenir.
- Katmanlar arası kayma dayanımı, tasarımda şev stabilitesi hesabıyla kontrol edilir.
Üst örtü sistemi
Saha veya bir bölümü dolduğunda, yağmur suyunun atığa girmesini engellemek ve oluşan gazı kontrol etmek için üst örtü sistemi uygulanır. Tipik bir üst örtüde gaz toplama katmanı, sızdırmazlık katmanı (geomembran veya kil), yüzey suyu drenaj katmanı ve bitkisel toprak bulunur.
Üst örtü şevleri bitkilendirilir; bitki örtüsü tutunana kadar yüzeyi erozyona karşı korumak için geomat kullanılır. Su yalıtımlı drenaj geokompozitleri, drenaj ve sızdırmazlığı tek katmanda birleştirerek uygulamayı kısaltabilir.
Kalite kontrol
Yalıtım sisteminin başarısı büyük ölçüde uygulama kalitesine bağlıdır. Bu nedenle atık sahalarında bağımsız kalite kontrol önemlidir:
- Malzeme kontrolü: Sahaya gelen geomembran ve geotekstillerin teknik değerlerinin şartnameye uygunluğu.
- Kaynak kontrolü: Çift izli kaynaklarda basınçlı hava testi, ekstrüzyon kaynaklarında vakum kutusu testi ve kaynak numunelerinde soyulma ve kesme deneyleri.
- Kaçak tespiti: Serilen membranda olası delikleri bulmak için elektriksel kaçak tespit yöntemleri uygulanabilir.
- Belgelendirme: Her rulonun, kaynağın ve onarımın kayıt altına alınması.
Sık yapılan hatalar
- Koruma katmanını yetersiz tutmak: Drenaj tabakasındaki iri taneler membranı zamanla deler.
- Şevlerde düz membran kullanmak: Katmanlar arası kayma riski artar.
- Drenaj katmanının üzerindeki filtreyi atlamak: Drenaj tıkanır, membran üzerinde sızıntı suyu birikir.
- Membranı atık yerleştirmeden önce uzun süre açıkta ve korumasız bırakmak.
- Kaynak testlerini ve kayıtlarını eksik tutmak.
